Yer Yüzleri'nde

İlhan Tekeli’nin İstanbul’un Planlanmasının ve Gelişmesinin Öyküsü kitabını ele alıyor; İstanbul’un modernleşme, planlama ve imar operasyonlarıyla geçirdiği dönüşümü ve yaklaşık 40 yıl önce kaleme alınan bu çalışmanın bugün neden hâlâ önemli olduğunu konuşuyoruz.

Aşırı sağcı AfD’nin Saksonya-Anhalt eyalet seçimlerini birinci parti olarak tamamladığı bu kritik haftada, Berlin’den konuğumuz sosyal coğrafyacı Doç. Dr. Sezai Ozan Zeybek ile göçmen temsilleri üzerinden Almanya’ya bakıyoruz. Yaklaşık 10 yıldır Berlin’de yaşayan ve kendisini Türkiye’den Almanya’ya giden “new wave” göçmenlerden biri olarak konumlandıran Zeybek, içeriden ama aynı zamanda dışarıdan bakan bir göçmen olarak Almanya’yı nasıl gördüğünü dile getiriyor.

İklim krizinin en görünür sahnesi artık kentler: aşırı sıcaklar, seller, kuraklık ve yangınlar şehirlerin nasıl planlanıp yönetildiğini yeniden sorgulatıyor. Ama bu yükü herkes aynı şekilde taşımıyor. Yaşadığımız mahalle ve erişebildiğimiz kaynaklar, krize karşı ne kadar kırılgan olacağımızı belirliyor. Bu yüzden "iklim dirençli kentler" küresel iklim gündeminin önemli başlıklarından biri haline geldi. Biz de bu konuyu konuğumuz Türkiye Sağlıklı Kentler Birliği genel sekreter yardımcısı Doç. Dr. Dalya Hazar ile 9-20 Kasım 2026'da Antalya'da düzenlenecek COP31 ekseninde ele alıyoruz.

17 Ağustos 1999 Marmara depreminin üzerinden 27 sene geçti. Biz de Türkiye’de depremleri nasıl hatırladığımızı ve bu hafızayı gelecek kuşaklara aktarmanın önemini konuşuyoruz. Konuğumuz, McGill Üniversitesi Peter Guo-hua Fu Mimarlık Okulu öğretim üyesi İpek Türeli. Mekânsal Adaletin Mimarileri (Architectures of Spatial Justice) Programı’nda Türkiye Deprem Hafızası Projesi’ni birçok farklı disiplinden gelen bir ekiple yürüten Türeli ile projenin nasıl ortaya çıktığını, hangi yöntemlerle ilerlediğini ve yaşayan bir arşive dönüşmesi için neler yaptıklarını konuşuyoruz. Afetlerin ardından sözlü tarih ve arşiv çalışmalarıyla oluşturulan toplumsal hafıza, yaşanan travmalarla baş etmemize, geçmişin deneyimlerini geleceğe aktarmamıza ve afetlere daha hazırlıklı olmamıza nasıl yardımcı olabilir?

20. yüzyıl başlarında İstanbul’un önemli ticaret hanlarından biri olan Ömer Abed Hanı’nın arşivinden yola çıkarak bir iş hanının bize dönemin ticari ilişkileri, toplumsal ağları ve mekânın kullanım biçimleri hakkında neler anlatabileceğini konuşuyor; Salt Araştırma’nın dijital koleksiyonunda yer alan arşivin yanı sıra, hanın banisi ve II. Abdülhamid’in Mabeyn Kâtibi İzzet Holo Paşa’nın yıllar sonra ortaya çıkan günlüklerinden hareketle, farklı arşiv malzemelerinin birbirini nasıl tamamlayabileceğini de ele alıyoruz. Konuğumuz sanat tarihçisi ve arşiv uzmanı Nurtaç Buluç. Kendisi aynı zamanda Mustafa Ergül’le birlikte, kentin seramik ve mozaik panolarını, rölyeflerini belgeleyerek bir kent hafızası arşivi oluşturan Şehrin Panoları projesini yürütüyor.

Bu hafta Yer Yüzleri’nde dünyanın en büyük canlı müzik etkinliklerinden Eurovision’a, şarkılar ve puanlar üzerinden değil sahnede kurduğu Avrupa imgesi üzerinden bakıyoruz. Konuğumuz Dr. Can Merdan Doğan, “Ulusal Bayraklar ile Gökkuşağı Bayrağı Arasında: 2000’li Yıllarda Eurovision Şarkı Yarışması’nda LGBT+ Temsillerinin Sahnelenmesi” başlıklı doktora tezinden yola çıkarak Eurovision sahnesindeki LGBT+ temsiller üzerinden Avrupa’yı ve Avrupalılık fikrini tartışıyor. Eurovision yani “Avrupa vizyonu” ne? Camp estetiğin, abartının ve teatralliğin hüküm sürdüğü Eurovizyon sahnesinde nasıl bir Avrupalılık ve LGBT temsili kuruluyor? Eurovision, ulusal kimliklerin ötesinde bir kuir imkanı barındırıyor mu?

Kente ağlar ve ilişkiler üzerinden bakıyor; su ve ulaşım altyapılarından ticaret yollarına, dijital bağlantılardan gündelik karşılaşmalara kadar kentin nasıl birbirine bağlı sayısız ilişki sayesinde işlediğini konuşuyoruz. Modern şehircilikten günümüz sosyal bilimlerine uzanan bu yolculukta, kentin neden yalnızca mekânlardan değil, akışlardan ve bağlantılardan oluşan canlı bir sistem olduğunu birlikte keşfediyoruz.

Konuğumuz Bilgi Üniversitesi öğretim görevlisi Ebru Thwaites Diken ile Ti West'in Pearl filmini konuşuyor; ışıltılı büyük kent hayallerine rağmen Texas'taki çiftlik evinde sıkışıp kalan Pearl 'ün hikâyesi üzerinden, korku sinemasında kadın, mekân ve öfke arasındaki ilişkiyi tartışıyoruz. ​​​​​​​Canavarlaşmış bir kız evlada dönüşen Pearl'ün öfkesi, feminist bir politik kurtuluş biçimine evrilebilir mi? Bu sorudan yola çıkan Thwaites Diken, korku janrında mekânın, kadın öznelliğini ve şiddeti biçimlendiren bir unsur olarak nasıl işlediğini ele alıyor.

Konuğumuz Açık Alan Derneği girişimi olan Derin Yoksulluk Ağı'nın Araştırma ve Savunu Koordinatörü Önder Uçar ile geçtiğimiz hafta yayımlanan "Derin Yoksulluk Koşullarında Barınma ve Yaşam Araştırması" raporundan hareketle barınma hakkını, derin yoksulluğu ve hak temelli sosyal politikaları ele alıyoruz.

Konuğumuz mimar, sanatçı ve aynı zamanda kaykaycı Sinan Logie ile kaykay altkültürünün tarihini, kaykaycıların kentle kurduğu bedensel ilişkiyi ve kentteki sınırların hareket aracılığıyla nasıl yeniden yorumlandığını konuşuyoruz. Kaykay altkültürünün gelişimi yalnızca bir sporun tarihi değil; aynı zamanda kent mekânını yeniden kullanmanın, gençlik kültürünün, müziğin, modanın ve sanatın iç içe geçtiği bir karşı-kültürün hikâyesi. Kent tasarımcılarının oturmak, yürümek ya da yalnızca geçip gitmek için tasarladığı merdivenler, korkuluklar, banklar ve meydanlar, kaykaycıların performanslarıyla bir sahneye dönüşüyor. Kaykaycıların gözünden kent, artık yalnızca içinde yaşanan bir mekân değil; okunacak, dönüştürülecek ve yeniden icat edilecek bir oyun alanı oluveriyor.

Modernist şehircilik anlayışının uzun süre geri planda bıraktığı sokak, bugün yeniden kent çalışmalarının en ilgi çekici kavramlarından biri hâline gelmiş durumda. Çünkü sokak, yalnızca insanların gelip geçtiği fiziksel bir mekân değil; gündelik yaşamın, kamusal etkileşimin ve toplumsal ilişkilerin şekillendiği dinamik bir alan. Bu nedenle son yıllarda özellikle mikro kent tarihçiliği, yerel bellek çalışmaları ve ilişkisel kent yaklaşımları içinde giderek daha fazla önem kazanıyor. Bu programda da sokağı, kentin fiziksel dokusunun ötesine geçen; kentin toplumsal, kültürel ve tarihsel katmanlarını anlamaya imkân veren çok yönlü bir araştırma alanı olarak birlikte ele alacağız.

Sergiler, etkinlikler, eğitim programı ve podcastlerle YUNT, İstanbul sanat camiasına yeni bir heyecan getirdi. Sultanbeyli’de 2023’te kurulan bu sanat ve etkileşim alanını kurucu direktörü Muratcan Sabuncu ile konuşuyoruz.

İstanbul’un tıbbi topoğrafyasını ve şehrin farklı dönemlerde şekillenen şifa mekânlarını ele alıyor; kent, sağlık ve iyilik hâli arasındaki ilişkiye tarihsel bir perspektiften bakıyoruz. Konuğumuz Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı’ndan Prof. Dr. Fatih Artvinli ile İstanbul’un hastanelerinden karantina alanlarına, kamusal sağlık anlayışından gündelik yaşam pratiklerine uzanan geniş bir çerçevede kentin sağlık hafızasını konuşuyoruz.

Deprem güvenliği söylemi, İstanbul’da yürütülen büyük ölçekli kentsel dönüşüm projelerini nasıl meşrulaştırıyor? Antropolog Murat Güney, 1999 Marmara Depremi’nin ardından deprem riskinin kentsel dönüşüm ve inşaat odaklı büyüme politikalarının temel gerekçelerinden biri olmasını tartışıyor. “Afet kapitalizmi” kavramı üzerinden Moda, Tozkoparan ve Fikirtepe’nin hikâyelerini takip ederek, kentsel dönüşümün farklı mahallelerde nasıl farklı şekillerde deneyimlendiğini anlatıyor.

Konuklarımız Bağlam Yayınları tarafından yayımlanan Kent, Kültür, Bellek kitabında yer alan “Bir Kenti Deneyimleme Biçimi Olarak Sinema: Hafıza, Mekân ve Yürüyüş” başlıklı çalışmanın yazarları Nurşah Ferah Çağlar ve Ali Gençoğlu ile bu çalışma üzerinden, filmlerin kentsel mekânı nasıl anlamlandırdığını ve yürüyüşün kent deneyimindeki yerini konuşuyoruz.

İstanbul’un küresel ve yerel ilişkilerini şekillendiren liman yapısını, Haliç’in tarihsel önemini, kent-liman ilişkisindeki kırılma noktalarını ve Galata Rıhtım Hanları çalıştayı vesilesiyle İstanbul’un mekânsal dönüşümünü konuşuyoruz.

Ayşenur Ölmezses ile Kadıköylülük üzerine bir araya geliyor, geçmişten günümüze Kadıköy aidiyetini tartışıyoruz. 🔹Kadıköylülük farklı dönemlerde nasıl kuruluyor? 🔹Kimleri içine alıp kimleri dışarıda bırakıyor? 🔹2010’larla birlikte hızlanan dönüşüm, sem deneyimini nasıl etkiliyor?

Yazar ve gazeteci Suat Derviş’in yaşamı ve metinleri üzerinden eski İstanbul’un çözülüşünü, Boğaz kültürünü, sınıfsal kırılmaları ve kentin değişen ruhunu konuklarımız editör ve yazar Serdar Soydan ile konuşuyor; Suat Derviş’in yazılarının, İstanbul’un gündelik hayatını ve görünmeyen yüzlerini nasıl kayıt altına aldığını ele alıyoruz.

Konuğumuz Antakya Çevre Koruma Derneği Başkanı Nilgün Karasu ile Asi Nehri Havzası’nda son dönemde yaşanan gelişmeleri ve Antakya Çevre Koruma Derneği öncülüğünde 2025’te hazırlanan Asi Çevre Vizyon Planı üzerinden 2026’da havzada ortaya çıkan değişimleri konuşuyoruz.

Stamboul Gazetesi üzerinden İstanbul’un çok katmanlı hafızasını konuğumuz Prof. Dr. Seza Sinanlar Uslu ile değerlendiriyor; 19. yüzyıldan 20. yüzyıl ortalarına uzanan bu uzun soluklu gazete arşivinin kentin gündelik hayatını, kültürel yaşamını ve dönüşümünü nasıl görünür kıldığını ve nasıl bir kent hafızasına dönüştüğünü ele alıyoruz.